शुभ मान श्रेष्ठ, महासचिव
नेपाल औषधी व्यवसायी संघ, काठमाडौँ
काठमाडौं । नेपाली औषधी उद्योगले पछिल्लो समय एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरेको छ। ग्यास्ट्रिक तथा पेटसम्बन्धी रोगको उपचारमा विश्वव्यापी रूपमा प्रभावकारी मानिएको नयाँ पुस्ताको औषधी Vonoprazan Fumarate अब स्वदेशमै उत्पादन भएर नेपाली बजारमा उपलब्ध भएको छ।
यो केवल एउटा नयाँ औषधी बजारमा आएको घटना मात्र होइन, नेपाली औषधी उद्योगको प्राविधिक क्षमता, वैज्ञानिक परिपक्वता र औद्योगिक आत्मविश्वासको महत्वपूर्ण संकेत पनि हो। विशेषतः विश्व बजारमा नयाँ Molecule विकसित भएको केही वर्षमै नेपालमा यसको उत्पादन सुरु हुनु आफैंमा ठूलो उपलब्धि मानिएको छ।
ग्यास्ट्रिक उपचारमा नयाँ पुस्ताको औषधी
नेपालमा ‘ग्यास्ट्रिक’ समस्या अत्यन्त सामान्य स्वास्थ्य समस्या बनेको छ। पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने, घाँटीसम्म अमिलो चढ्ने, पेट दुख्ने, अल्सर तथा GERD (Gastroesophageal Reflux Disease) जस्ता समस्याबाट धेरै मानिस पीडित छन्।
यस्ता समस्याको उपचारका लागि विगतदेखि Omeprazole, Pantoprazole, Rabeprazole जस्ता Proton Pump Inhibitor (PPI) औषधीहरू प्रयोग हुँदै आएका थिए। तर चिकित्सकहरूका अनुसार ती औषधीले पूर्ण प्रभाव देखाउन केही दिन लाग्ने, खाना खानुअघि मात्र सेवन गर्नुपर्ने तथा रातिको अमिलोपन नियन्त्रणमा सीमित प्रभाव हुने जस्ता चुनौती थिए।
यही सन्दर्भमा नयाँ पुस्ताको औषधीका रूपमा आएको हो – Vonoprazan।
यो Potassium-Competitive Acid Blocker (P-CAB) वर्गको औषधी हो, जसले पेटमा अमिलो उत्पादन गर्ने प्रक्रियालाई पुराना PPI औषधीभन्दा फरक र अझ प्रभावकारी ढंगले नियन्त्रण गर्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यसको प्रभाव पहिलो दिनदेखि नै देखिन थाल्छ। साथै खाना खानुअघि वा पछि जुनसुकै समयमा सेवन गर्न सकिने, रातिको अमिलोपन नियन्त्रणमा प्रभावकारी हुने तथा H. pylori संक्रमणको उपचारमा पनि राम्रो नतिजा दिने विशेषता यसमा रहेको छ।
जापानबाट नेपालसम्मको यात्रा
Vonoprazan पहिलोपटक जापानी कम्पनी Takeda Pharmaceutical Company ले विकास गरेको हो। जापानमा सन् २०१५ मा यसको बजारीकरण सुरु भएको थियो। त्यसपछि रुस, अमेरिका र भारत हुँदै अब नेपालमा पनि यसको स्वदेशी उत्पादन सुरु भएको छ।
नेपालमा सन् २०२५ मा उत्पादन स्वीकृति प्राप्त भएको र २१ अप्रिल २०२६ बाट बजारीकरणको अनुमति दिइएको उद्योग क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्।
औषधी उद्योगका विज्ञहरूका अनुसार विश्व बजारमा नयाँ Molecule विकास भएपछि नेपालजस्तो सानो अर्थतन्त्र भएका मुलुकमा त्यसको उत्पादन वा उपलब्धता हुन लामो समय लाग्ने गरेको थियो। तर यसपटक नेपालले केवल आयातकर्ता नभई उत्पादक राष्ट्रका रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गरेको छ।
अझ उल्लेखनीय पक्ष के भने, चार नेपाली कम्पनीले एकैसाथ यो Molecule उत्पादन सुरु गरेका छन्। यसलाई नेपाली औषधी उद्योगको ‘स्वर्णिम क्षण’ का रूपमा हेरिएको छ।
उद्योगको परिपक्वताको संकेत
स्वदेशमै Vonoprazan उत्पादन हुनुलाई औषधी उद्योगको गुणस्तरीय विकाससँग जोडेर हेरिएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार Vonoprazan को स्वदेशी उत्पादनले नेपाली औषधी उद्योगबारे तीन महत्वपूर्ण संकेत दिएको छ। पहिलो, नेपाली उद्योग अब केवल सामान्य Generic औषधी उत्पादनमै सीमित नरही आधुनिक Molecule र उन्नत प्रविधिमा आधारित औषधी उत्पादनतर्फ अघि बढिरहेको देखिन्छ। दोस्रो, विश्वस्तरमा प्रयोग भइरहेका आधुनिक उपचार पद्धति अब नेपाली बजारमा पनि तुलनात्मक रूपमा छिटो उपलब्ध हुन थालेका छन्। तेस्रो, यस उपलब्धिले स्वदेशी औषधी उद्योगप्रतिको आमविश्वास र आत्मनिर्भर स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको भरोसा थप मजबुत बनाएको छ।
यस उपलब्धिले विदेशी मुद्रा बचत, आयात निर्भरता घटाउने, राष्ट्रिय औषधी सुरक्षामा योगदान पुर्याउने तथा बिरामीलाई तुलनात्मक रूपमा सस्तो मूल्यमा आधुनिक औषधी उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ।
अब आउँदैछ ठूलो चुनौती
तर यही उपलब्धिसँगै नेपाली औषधी उद्योगले निकट भविष्यमै गम्भीर चुनौती पनि सामना गर्नुपर्ने देखिएको छ।
नेपाल सन् २०२६ नोभेम्बर २४ बाट ‘अति कम विकसित मुलुक’ (LDC) बाट ‘विकासोन्मुख राष्ट्र’ मा स्तरोन्नति हुँदैछ। यससँगै औषधी उद्योगले पाउँदै आएको TRIPS सम्बन्धी विशेष सहुलियत क्रमशः समाप्त हुने अवस्था छ।
हाल नेपालले WTO को TRIPS Agreement अन्तर्गत केही लचकता प्रयोग गर्दै पेटेन्ट भएका औषधीहरू पनि तुलनात्मक रूपमा सहज प्रक्रियाबाट उत्पादन गर्न पाएको छ। यही व्यवस्थाका कारण Vonoprazan जस्ता नयाँ Molecule उत्पादन सम्भव भएको उद्योग क्षेत्रको बुझाइ छ।
तर सन् २०३३ पछि नेपालले बौद्धिक सम्पत्ति सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय नियम पूर्ण रूपमा पालना गर्नुपर्नेछ। त्यसपछि नयाँ Molecule उत्पादन गर्न विदेशी Patent Holder कम्पनीको अनुमति, Licensing तथा Royalty अनिवार्य हुनसक्नेछ।
यसले उत्पादन लागत बढ्ने, औषधी महँगिने तथा स्वदेशी उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर हुन सक्ने चिन्ता उद्योगीहरूमा देखिएको छ।
समाधानका विकल्प के छन् ?
औषधी उद्योगसँग सम्बन्धित सरोकारवालाहरूले अहिले नै दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक रहेको बताएका छन्।
विशेषज्ञहरूले सार्वजनिक स्वास्थ्यको हितका लागि Compulsory Licensing सम्बन्धी कानुनी तयारी, विदेशी कम्पनीहरूसँग Voluntary Licensing सम्झौता, कच्चा पदार्थ (API) उत्पादनमा लगानी तथा TRIPS Flexibilities को अधिकतम उपयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
उनीहरूका अनुसार नेपालले अब केवल औषधीको फर्मुलेसन मात्र होइन, कच्चा पदार्थ उत्पादनतर्फ पनि आत्मनिर्भर बन्ने रणनीति लिन आवश्यक छ।
अवसरलाई जोगाउने समय
Vonoprazan को स्वदेशी उत्पादनले नेपाली औषधी उद्योग विश्वस्तरीय प्रविधि र प्रतिस्पर्धातर्फ अघि बढिरहेको स्पष्ट संकेत दिएको छ।
तर यो उपलब्धिलाई दीर्घकालीन सफलतामा रूपान्तरण गर्न सरकार, उद्योगी, चिकित्सक, फार्मासिस्ट तथा प्राविधिक सबै पक्षबीच समन्वय आवश्यक देखिन्छ।
विशेषज्ञहरू भन्छन् — यदि अहिले नै Patent Strategy, Technology Transfer, API आत्मनिर्भरता र उद्योगमैत्री नीतिमा काम गर्न सकिएन भने आजको उपलब्धि भोलि इतिहासमा सीमित हुन सक्छ।
यद्यपि, अहिलेको उपलब्धिले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ- नेपाली औषधी उद्योग अब केवल बजारको सहभागी मात्र होइन, भविष्य निर्माण गर्ने क्षमतातर्फ अघि बढिरहेको छ।