रितेश रिमाल, केन्द्रीय अध्यक्ष, नेपाल पशुपन्क्षी औषधि ब्यबसायी संघ
सारांश (Abstract )
प्रतिजैविक औषधिहरू आधुनिक पशु स्वास्थ्य व्यवस्थापनको अभिन्न हिस्सा हुन् । पशुपंक्षी क्षेत्रमा संक्रमणजन्य रोगहरूको रोकथाम, उपचार तथा उत्पादन प्रणालीको स्थायित्व सुनिश्चित गर्न प्रतिजैविक औषधिको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । तथापि, पछिल्ला दशकहरूमा यी औषधिहरूको अत्यधिक अव्यवस्थित तथा अविवेकी प्रयोगका कारण प्रतिजैविक प्रतिरोध (Antimicrobial Resistance: AMR) विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा उदाएको छ । पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रतिजैविक औषधि प्रयोगले प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवको विकासलाई नेपाल पशुपंक्षी औषधि व्यवसायी संघ तीव्रता दिन सक्ने भएकाले यसले मानव स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, कृषि उत्पादन तथा वातावरणीय स्वास्थ्यमा समेत बहुआयामिक प्रभाव पार्ने गरेको छ ।
नेपालमा पशुपालन व्यवसायको व्यावसायिक विस्तारसँगै पशु स्वास्थ्य सेवामा औषधि प्रयोग बढ्दै गएको देखिन्छ । विशेषत. पोल्ट्री, डेरी, सुँगुर तथा मत्स्य क्षेत्रमा एन्टिबायोटिक प्रयोगको मात्रा वृद्धि भएको छ । यद्यपि, प्रतिजैविक औषधि उपभोगसम्बन्धी व्यवस्थित तथ्यांक, प्रभावकारी निगरानी प्रणाली तथा सुदृढ नियमनको अभावले AMR नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । यस लेखमा पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रतिजैविक औषधिको उपभोगको अवस्था, AMR को विकास प्रक्रिया, नेपालमा विद्यमान चुनौतीहरू तथा सम्भावित नीतिगत समाधानका विषयमा विश्लेषण गरिएको छ ।
मुख्य शब्द : प्रतिजैविक प्रतिरोध (AMR), प्रतिजैविक औषधि, पशु स्वास्थ्य, एक स्वास्थ्य, जैविक सुरक्षा, निगरानी प्रणाली, नेपाल ।
१. परिचय
प्रतिजैविक औषधिहरूले आधुनिक पशु चिकित्सा विज्ञानमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएका छन् । व्याक्टेरियल संक्रमणहरूको उपचार रोग नियन्त्रण तथा पशु उत्पादन प्रणालीको प्रभावकारिता वृद्धि गर्न यिनको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । पशुपालन व्यवसायको व्यवसायीकरणसँगै पशु स्वास्थ्यमा संक्रमणजन्य रोगहरूको नियन्त्रण अपरिहार्य बन्दै गएको छ, जसका कारण एन्टिबायोटिक लगायतका प्रतिजैविक औषधिको प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा बढेको छ ।
यद्यपि, यस्ता औषधिहरूको अनियन्त्रित, अत्यधिक वा अनुचित प्रयोगले गम्भीर स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याइरहेको छ । विशेषत प्रतिजैविक प्रतिरोध ( AMR) अहिले विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रकै प्रमुख चुनौतीमध्ये एकको रूपमा स्थापित भएको छ । AMR भन्नाले सूक्ष्मजीवहरूले प्रयोग भइरहेका
औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता विकास गर्ने प्रक्रिया बुझिन्छ, जसका कारण पहिलेदेखि प्रभावकारी रहेका औषधिहरू क्रमश निष्प्रभावी बन्दै जान्छन् ।
विश्व स्वास्थ्य समुदायले AMR लाई शान्त महामारी “silent pandemic” को संज्ञा दिँदै यसलाई नियन्त्रण नगरे भविष्यमा सामान्य संक्रमणहरू समेत उपचार गर्न कठिन हुने चेतावनी दिँदै आएको छ । पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा यसको प्रभाव अझ संवेदनशील छ किनकि पशुजन्य खाद्य पदार्थ, वातावरण तथा प्रत्यक्ष सम्पर्कमार्फत AMR मानव स्वास्थ्यमा समेत सर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ ।
२. पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रतिजैविक उपभोगको अवस्था
पशुपंक्षी उत्पादन प्रणालीमा प्रतिजैविक औषधिको प्रयोग मुख्यत उपचारात्मक (Therapeutic ), रोग निवारक (Prophylactic) तथा कतिपय अवस्थामा समूहगत रोग नियन्त्रण ( Metaphylactic) प्रयोजनका लागि गरिन्छ । विगतमा केही मुलुकहरूमा उत्पादन वृद्धि (Growth Promotion) का लागि समेत एन्टिबायोटिक प्रयोग हुने गरेको भए तापनि हाल विश्वव्यापी रूपमा यसको प्रयोग नियन्त्रणतर्फ उन्मुख रहेको छ ।
नेपालको सन्दर्भमा पशुपालन व्यवसायको तीव्र व्यावसायिक विस्तारसँगै पशु स्वास्थ्य सेवामा औषधिको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ । विशेषत निम्न क्षेत्रमा प्रतिजैविक उपभोग बढी हुने गरेको पाइन्छ ।
*व्यावसायिक पोल्ट्री (Broiler, Layer, GP तथा Parent Stock) फार्म
*डेरी पशुपालन (गाई तथा भैंसी)
*सुँगुर तथा बाख्रा पालन
*मत्स्यपालन (Aquaculture)
पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रचलित प्रमुख प्रतिजैविक समूहहरूमा Tetracyclines, Penicillin, Sulfonamide, Fluoroquinolone, Macrolide तथा Aminoglycoside समावेश छन् । यद्यपि, औषधिको वैज्ञानिक उपयोग, परीक्षण आधारित उपचार तथा चिकित्सकीय परामर्शको अभ्यास अझै पूर्ण रूपमा संस्थागत भइसकेको छैन ।
कतिपय अवस्थामा किसान वा फार्म सन्चालकहरूले लक्षणका आधारमा स्वनिर्णयबाट औषधि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले औषधिको विवेकपूर्ण प्रयोग ( Rational Use of Antimicrobials) मा चुनौती सिर्जना गरेको छ ।
३. प्रतिजैविक औषधि उपभोग वृद्धि हुनुका प्रमुख कारणहरू
३.१ व्यवसायिक पशुपालनको तीव्र विस्तार
नेपालमा मासु, दूध तथा अण्डाको बड्दो मागसँगै पशुपालन व्यवसाय व्यवसायिक बन्दै गएको छ । उच्च उत्पादन कायम राख्न रोग नियन्त्रणमा तत्काल प्रभाव पार्ने औषधिहरूको प्रयोग बढ्नु स्वाभाविक देखिन्छ ।
३. २ जैविक सुरक्षा (Biosecurity) को कमजोर अवस्था
फार्म स्तरमा पर्याप्त जैविक सुरक्षा उपायहरू ( Biosecurity Measures) को अभावले संक्रमण जोखिम बढाउने भएकाले रोग नियन्त्रणका लागि एन्टिबायोटिकमा निर्भरता बढेको देखिन्छ ।
३. ३ परीक्षणविना औषधि प्रयोग
रोगको कारण पहिचान वा प्रयोगशाला परीक्षण नगरी अनुमानका आधारमा औषधि प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले अनावश्यक औषधि प्रयोग बढाएको छ ।
३.४ निवारक प्रयोग (Prophylactic Use )
केही अवस्थामा सम्भावित रोगको जोखिम कम गर्न अग्रिम रूपमा एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ जसले दीर्घकालीन रूपमा प्रतिरोध विकासलाई बढावा दिन सक्छ ।
३.५ आर्थिक दबाब र उत्पादन जोखिम
रोगका कारण उत्पादन घट्दा व्यवसायिक घाटा हुने भएकाले धेरै फार्म सन्चालकहरूले जोखिम न्यूनीकरणका लागि अत्यधिक औषधि प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ ।
४. प्रतिजैविक प्रतिरोध (AMR) को विकास प्रक्रिया
AMR प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया भए तापनि मानव तथा पशु क्षेत्रमा प्रतिजैविक को अत्यधिक प्रयोगले यसको गति तीव्र बनाएको छ ।
जब कुनै पशुमा बारम्बार एउटै वा समान प्रकृतिका औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ, संवेदनशील ब्याक्टेरिया नष्ट हुन्छन् भने केही प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया जीवित रहन्छन् । समयसँगै यिनले आनुवंशिक परिवर्तन (Mutation) वा जीन आदानप्रदान (Gene Transfer) मार्फत प्रतिरोध क्षमता विकास गर्छन् । फलस्वरूप सामान्य संक्रमणहरूमा समेत उपचार कठिन बन्दै जान्छ ।
यस प्रक्रियाबाट बहुऔषधि प्रतिरोधी सूक्ष्मजीव (Multi-drug Resistant Organisms) तथा “Superbugs” को विकास हुन सक्छ, जसले उपलब्ध धेरै औषधिलाई निष्प्रभावी बनाउने जोखिम उत्पन्न गर्दछ ।
५. पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा AMR का प्रभावहरू
५.१ पशु स्वास्थ्यमा प्रभाव
AMR का कारण रोग उपचार जटिल बन्नुका साथै उपचार अवधि लम्बिन सक्छ । यसले पशु मृत्यु दर वृद्धि, उत्पादन क्षमता कमी तथा स्वास्थ्य व्यवस्थापन खर्च बढाउन सक्छ ।
५.२ आर्थिक प्रभाव
प्रतिरोधी संक्रमण नियन्त्रण गर्न महंगा औषधिको आवश्यकता पर्न सक्छ, जसले उत्पादन लागत बढाउँछ । साथै, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा खाद्य सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड कडा बन्दै जाँदा निर्यात क्षमतामा समेत नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ ।
५. ३ मानव स्वास्थ्यमा जोखिम: वन हेल्थ (One Health) दृष्टिकोण
AMR पशु क्षेत्रमा मात्र सीमित समस्या होइन । पशुमा विकसित प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवहरू प्रत्यक्ष सम्पर्क, दूषित वातावरण वा पशुजन्य खाद्य पदार्थ (मासु, दूध, अण्डा) मार्फत मानवमा सर्न सक्ने जोखिम रहन्छ ।
यसैले AMR नियन्त्रणका लागि मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य तथा वातावरणीय स्वास्थ्यबीचको अन्तरसम्बन्धलाई स्वीकार गर्ने “One Health” अवधारणा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
६. नेपालमा AMR सम्बन्धी अवस्था र चुनौतीहरू
नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा AMR नियन्त्रणका लागि नीतिगत पहलहरू सुरु गरेको छ । राष्ट्रिय कार्ययोजना तथा वन हेल्थ अवधारणामार्फत बहु- क्षेत्रीय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिइएको छ । तथापि, पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा अझै केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू विद्यमान छन्-
*प्रतिजैविक उपभोगसम्बन्धी व्यवस्थित तथ्यांकको अभाव
*AMR निगरानी (Surveillance) प्रणाली सीमित हुनु
*प्रयोगशाला परीक्षण सेवाको अपर्याप्त पहुँच
*फार्म स्तरमा कमजोर अनुगमन प्रणाली
*औषधि प्रयोगसम्बन्धी जनचेतनाको कमी
*अनौपचारिक बजारमार्फत औषधि उपलब्धता
विशेषत नेपालमा पोल्ट्री क्षेत्रलाई उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रको रूपमा हेरिने गरिएको छ, किनकि यहाँ संक्रमणजन्य रोगको जोखिम उच्च रहने तथा औषधि प्रयोगको मात्रा तुलनात्मक रूपमा बढी हुने गर्दछ ।
७. प्रतिजैविक उपभोग (AMC) निगरानीको आवश्यकता
प्रतिजैविक उपभोग (Antimicrobial Consumption: AMC) निगरानी भन्नाले कुन प्रकारका औषधिहरू कति मात्रामा कहाँ र कसरी प्रयोग भइरहेका छन् भन्ने तथ्यांक संकलन तथा विश्लेषण गर्ने प्रणालीलाई बुझिन्छ ।
AMC निगरानीका प्रमुख उद्देश्यहरू निम्न छन्-
*औषधि प्रयोगको वास्तविक अवस्था पहिचान
*जोखिमयुक्त क्षेत्रहरूको पहिचान
*अनावश्यक वा अनुचित प्रयोग नियन्त्रण
*नीतिगत निर्णयमा सहयोग
*AMR रोकथाम रणनीति विकास
नेपालमा AMC प्रणाली अझै प्रारम्भिक चरणमा रहेकाले राष्ट्रिय स्तरको डिजिटल डेटा प्रणाली तथा नियमित प्रतिवेदन प्रणाली विकास गर्नु आवश्यक देखिन्छ ।
८. एन्टिबायोटिकको अविवेकी प्रयोगका चुनौतीहरू
पशु क्षेत्रमा एन्टिबायोटिकको अविवेकी प्रयोगले प्रतिरोध विकासलाई तीव्रता दिने गरेको छ । विशेषत निम्न अभ्यासहरू जोखिमपूर्ण मानिन्छन्-
*किसानद्वारा स्वनिर्णयमा औषधि प्रयोग (Self-medication)
*निर्धारित मात्रा भन्दा कम वा बढी प्रयोग (Under / Over-dosing)
*औषधिको उपचार अवधि पूरा नगर्नु
*Withdrawal Period पालना नगर्नु
*विभिन्न औषधिको अनियन्त्रित मिश्रण ( Mix Formulations )
यी अभ्यासहरूले औषधिको प्रभावकारिता घटाउनुका साथै खाद्य सुरक्षामा समेत चुनौती सिर्जना गर्न सक्छन् ।
९. समाधान तथा नीतिगत रणनीतिहरू
९.१ नियमन तथा नीतिगत सुधार
पशु क्षेत्रमा एन्टिबायोटिकको विवेकपूर्ण प्रयोग सुनिश्चित गर्न Prescription only Policy लाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ । पशु चिकित्सकको सिफारिसबिना औषधि प्रयोग तथा बिक्री नियन्त्रणतर्फ विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
९.२ AMC तथा AMR Surveillance सुदृढीकरण
राष्ट्रिय स्तरको डेटा प्रणाली स्थापना, प्रयोगशाला सन्जाल विस्तार तथा नियमित निगरानी संयन्त्र विकासमार्फत AMR नियन्त्रणलाई सुदृढ गर्न सकिन्छ ।
९.३ जैविक सुरक्षा सुधार
फार्म स्तरमा स्वच्छता, Quarantine प्रणाली, Vaccination कार्यक्रम तथा संक्रमण नियन्त्रण उपायहरू सुदृढ गर्न सके एन्टिबायोटिक निर्भरता उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ ।
९.४ क्षमता अभिवृद्धि र जनचेतना
किसान, पशु प्राविधिक, औषधि व्यवसायी तथा पशु चिकित्सकहरूको नियमित तालिम तथा सचेतना कार्यक्रम आवश्यक छ । जिम्मेवार औषधि प्रयोगसम्बन्धी सन्देश प्रभावकारी रूपमा प्रवाह गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
९. ५ वैकल्पिक उपायहरूको प्रवर्द्धन
एन्टिबायोटिकको विकल्पका रूपमा Immunomodulators, Essential Oils, Probiotics, Prebiotics तथा Herbal Feed Additives जस्ता उपायहरूको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ ।
१०. एक स्वास्थ्य अवधारणा (One Health Approach)को अपरिहार्यता
AMR नियन्त्रणका लागि एकल क्षेत्रीय प्रयास पर्याप्त हुँदैन । मानव, पशु तथा वातावरणीय स्वास्थ्य एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका भएकाले बहु क्षेत्रीय समन्वय आवश्यक हुन्छ ।
एक स्वास्थ्य दृष्टिकोण अन्तर्गत
*चिकित्सक
*पशु चिकित्सक
*वातावरण विज्ञ
*अनुसन्धान संस्था
*नीति निर्माता
*औषधि नियामक निकाय
बीचको सहकार्य अपरिहार्य हुन्छ । नेपालजस्तो कृषि आधारित अर्थतन्त्रमा यस अवधारणालाई संस्थागत रूपमा सुदृढ गर्नु समयको आवश्यकता हो ।
११. निष्कर्ष
प्रतिजैविक औषधिहरू पशु स्वास्थ्य तथा पशुपंक्षी उत्पादन प्रणालीका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण साधन हुन् । तथापि, यिनको अनियन्त्रित तथा अविवेकी प्रयोगले प्रतिजैविक प्रतिरोधको गम्भीर संकट निम्त्याइरहेको छ । नेपालमा पशुपालन व्यवसायको तीव्र व्यवसायीकरणसँगै AMR जोखिम अझ बढ्दो अवस्थामा रहेको देखिन्छ ।
यदि समयमै प्रतिजैविक औषधि उपभोग निगरानी, AMR Surveillance, फार्म स्तरको जैविक सुरक्षा, चिकित्सकीय सुपरिवेक्षण तथा जनचेतना कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखिएन भने भविष्यमा सामान्य संक्रमणहरूको उपचार समेत चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ ।
यसकारण, औषधि व्यवस्था विभाग, पशु सेवा निकाय, पशु चिकित्सक, औषधि व्यवसायी, किसान तथा नीति निर्माताहरूबीच समन्वित प्रयासमार्फत “Responsible and Rational Use of Antimicrobials” लाई संस्थागत गर्न आवश्यक छ । यही प्रयासले मात्र पशु स्वास्थ्य, जनस्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षाको दिगो संरक्षण सम्भव हुनेछ ।
सिफारिसहरू (Recommendations)
१. क्षेत्रमा Veterinary Antimicrobial Use Guideline कडाइका साथ लागू गर्ने ।
२. राष्ट्रिय स्तरमा AMC तथा AMR Surveillance Network विस्तार गर्ने ।
३. फार्म स्तरमा अनिवार्य Veterinary Supervision लागू गर्ने ।
४. औषधि बिक्री तथा अनुगमन प्रणाली डिजिटलाइज गर्ने ।
५. एक स्वास्थ्यमा आधारित राष्ट्रिय रणनीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने ।
६. Biosecurity तथा Vaccination कार्यक्रम विस्तार गरी एन्टिबायोटिक निर्भरता घटाउने ।
७. वैकल्पिक उपायहरूको अनुसन्धान तथा प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
साभार: औषधी व्यवस्था विभाग, वार्षिक बुलेटिन २०८३ |