मध्यपुर थिमि, ७ असोज २०८३/ रत्न काजि प्रजापति ।
मध्यपुर थिमिको गल्ली, चोक र सांस्कृतिक परम्परासँगै दशकौँदेखि बाँच्दै आएको एउटा जीवन्त इतिहास आज रोकिएको छ। मौलिक कला, संस्कृति, परम्परा र अमूर्त सम्पदालाई आफ्नो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाएर पुस्तौँसम्म त्यसको ज्ञान बाँड्दै आउनुभएका श्रीगोपाल प्रजापति अब हामीमाझ रहनुभएन।
९५ वर्षको उमेरमा उहाँको आज उपचारका क्रममा कोरियन हस्पिटलमा निधन भएको हो। उहाँको निधनसँगै मध्यपुर थिमिले एउटा व्यक्ति मात्र होइन, आफ्नो संस्कृति बोकेको एउटा पुस्ता, एउटा गुरु र एउटा सांस्कृतिक अभिभावक गुमाएको छ।
वि.सं. १९८७ साल पुस १८ गते जन्मिनु भएका प्रजापतिले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय मौलिक संस्कृति र परम्पराको संरक्षण तथा पुस्तान्तरणमा समर्पित गर्नुभयो। उमेरले शरीर कमजोर बनाउँदै लगे पनि संस्कृति सिकाउने र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक पहिचानसँग जोड्ने उहाँको उत्साह अन्तिम समयसम्म जीवित रह्यो।
भैरव नाच, महाँकाली नाच, अष्टमात्रिका नाच, भष्मासुर, लाखें, ज्यापु–ज्यापुनी लगायत दर्जनौँ परम्परागत नृत्यका उहाँ ज्ञाता र गुरु हुनुहुन्थ्यो। उहाँले सिकाएका धेरै पुस्ताका कलाकारका चालमा आज पनि उहाँले देखाउनुभएको संस्कृतिको छाप भेटिन्छ।
उहाँको जीवन नाचमा मात्र सीमित थिएन। धिमे, मृदङ, दाफाखिं, धाँ जस्ता मौलिक बाजासँगै हार्मोनियम, बाँसुरी र तबला बजाउनसमेत उहाँ पारंगत हुनुहुन्थ्यो। बाजाको धुन, नृत्यको ताल र संस्कृतिको भावलाई एउटै जीवनमा समेट्नुभएका उहाँका लागि यी कला मनोरञ्जनका माध्यम मात्र थिएनन्—आफ्नो माटो, समुदाय र पहिचानसँग जोडिएका अमूल्य सम्पदा थिए।
नयाँ पुस्तालाई संस्कृति सिकाउँदा उहाँ केवल नाचका चाल वा बाजाको ताल सिकाउनुहुन्नथ्यो। त्यससँग जोडिएको संस्कार, अनुशासन, इतिहास र आफ्नो पहिचानप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउनुहुन्थ्यो। आफूले पाएको सांस्कृतिक ज्ञान अर्को पुस्तालाई सुम्पिनुलाई उहाँ आफ्नो कर्तव्य ठान्नुहुन्थ्यो।
आज उहाँको घरमा मौनता छ। उहाँका आफन्त, शिष्य र शुभेच्छुकहरूका आँखामा आँसु छन्। तर उहाँले वर्षौँदेखि सिकाउँदै आएको संस्कृति, उहाँका शिष्यहरूको कला र मध्यपुर थिमिका सांस्कृतिक परम्परामा उहाँको आवाज र उपस्थिति अझै सुनिरहनेछ।
उहाँको शरीर अब हामीबीच छैन, तर उहाँले छोडेर जानुभएको सांस्कृतिक ज्ञानको विरासत जीवित छ। उहाँले बजाउनुभएको बाजाको धुनमा, उहाँले सिकाउनुभएको नृत्यको हरेक चालमा र पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुँदै जाने मध्यपुर थिमिको परम्परामा श्रीगोपाल प्रजापतिको स्मृति जीवित रहनेछ।
श्रीगोपाल प्रजापतिको निधनले मध्यपुर थिमिको सांस्कृतिक क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति पुगेको छ। एउटा युगको अनुभव बोकेका सांस्कृतिक गुरुको बिदाइले मौलिक संस्कृति संरक्षणको यात्रामा ठूलो खालीपन सिर्जना गरेको छ।
संस्कृतिका गुरु, पुस्ताका अभिभावक र मध्यपुर थिमिको जीवन्त सम्पदा—श्रीगोपाल प्रजापति प्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यस दुःखद घडीमा शोकसन्तप्त परिवारजन, आफन्त, शिष्य, सहकर्मी तथा उहाँलाई माया र सम्मान गर्ने सम्पूर्ण मध्यपुर थिमिवासीप्रति गहिरो हार्दिक समवेदना।
उहाँले पुस्तौँलाई संस्कृति दिनुभयो; अब उहाँको संस्कृति जोगाउनु नै उहाँप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
PC: Premlal Bhasima, Susan Prajapati