मकैको मूल्य प्रतिमेट्रिक टन २६ हजार ५०० भारतीय रुपैयाँसम्म पुगेको दाबी, दाना उद्योग प्रभावित हुँदा नेपालमा समेत असर पर्न सक्ने पोल्ट्री विज्ञ डा. सुविर सिंहको विश्लेषण
काठमाडौं / रत्न काजि प्रजापति। भारतमा इथानोल उत्पादनका लागि मकैको प्रयोग बढाउने नीतिले मकैको बजारमा दबाब सिर्जना गरेको छ । मकैको मूल्यवृद्धि र आपूर्तिमा आउन सक्ने असन्तुलनले पशुपन्छीको दाना उद्योगको उत्पादन लागत बढाउने तथा त्यसको असर पोल्ट्री व्यवसायमा समेत पर्ने जोखिम देखिएको छ ।
पोल्ट्री विज्ञ डा. सुबिर सिंहका अनुसार भारतमा मकैको मूल्य प्रतिमेट्रिक टन १४ हजार भारतीय रुपैयाँबाट बढेर २६ हजार ५०० रुपैयाँसम्म पुगेको छ । यो करिब ८९ प्रतिशतको वृद्धि हो । मकैको मूल्यमा भएको यस्तो वृद्धिले पशुपन्छीको दाना उत्पादन गर्ने उद्योगको लागतमा दबाब सिर्जना गर्ने र त्यसको प्रभाव कुखुरापालन व्यवसायसम्म पुग्ने विश्लेषण गरिएको छ ।
भारतको इथानोल खरिद नीतिमा आएको परिवर्तनले यो विषयलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ । भारतका सरकारी तेल कम्पनीहरूले आर्थिक वर्ष २०२६/२७ का लागि इथानोल खरिद प्रक्रियामा उखुको रस, चिनीको सिरप र बी–हेभी मोलासेसबाट उत्पादित इथानोललाई समावेश नगरी मकै, टुक्रिएको चामल तथा भारतीय खाद्य निगम (एफसीआई) को अतिरिक्त चामलबाट उत्पादित इथानोललाई प्राथमिकता दिएका छन् । यद्यपि, सी–हेभी मोलासेसबाट उत्पादित इथानोलका लागि भने व्यवस्था कायम रहेको उल्लेख छ ।
भारतले इथानोल खरिदका लागि करिब ११ अर्ब लिटरको लक्ष्य राखेको विवरणले वैकल्पिक कच्चा पदार्थको मागको आकार देखाउँछ । इथानोल उत्पादनमा मकैको प्रयोग बढ्दै जाँदा खाद्यान्न तथा पशुपन्छीको दाना उद्योगले पनि सोही कच्चा पदार्थका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसले मकैको मूल्य र उपलब्धतामा थप दबाब सिर्जना गर्ने जोखिम रहन्छ ।
दाना महँगिदा पोल्ट्री उद्योगमा प्रत्यक्ष असर पर्ने
कुखुरापालन व्यवसायमा दाना प्रमुख उत्पादन लागत हो । मकै कुखुराको दाना उत्पादनमा प्रयोग हुने महत्त्वपूर्ण कच्चा पदार्थ भएकाले यसको मूल्य बढ्दा दाना उत्पादनको लागत पनि बढ्न सक्छ । दाना महँगिएपछि किसानको उत्पादन खर्च बढ्ने, नाफा घट्ने र व्यवसाय सञ्चालन थप चुनौतीपूर्ण बन्ने सम्भावना रहन्छ ।
भारतको कुल मकै उत्पादनको करिब ६० प्रतिशत पोल्ट्री उद्योगले प्रयोग गर्ने तथ्य विभिन्न समाचारमा उल्लेख गरिएको छ । यसले त्यहाँको पोल्ट्री उद्योग मकैको मूल्य र आपूर्तिमा हुने परिवर्तनप्रति कति संवेदनशील छ भन्ने देखाउँछ । तर यो अनुपात भारतको हो; नेपालमा पनि यही अनुपात लागू हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।
माग र आपूर्तिबीच असन्तुलनको जोखिम
डा. सिंहका अनुसार भारतमा इथानोल उत्पादनका लागि मकैको माग आगामी वर्ष ४० देखि ५० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने र घरेलु उत्पादनमा करिब १० प्रतिशत गिरावट आउन सक्ने अनुमान उल्लेख छ ।
मकैको औद्योगिक माग बढ्ने तर उत्पादन तथा आपूर्ति सोही अनुपातमा नबढ्ने अवस्था आएमा मूल्यमा थप चाप पर्न सक्छ । यसको असर मकैमा निर्भर दाना उद्योगको लागत र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा देखिन सक्छ ।
यसैबीच, भारतका पोल्ट्री तथा दाना उद्योगसम्बद्ध क्षेत्रले लागत नियन्त्रणका लागि पाँच मिलियन अर्थात् ५० लाख मेट्रिक टनसम्म मकै भन्साररहित आयात गर्न दिनुपर्ने माग गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ । यो उद्योग क्षेत्रको माग हो, सरकारले आयात स्वीकृत गरिसकेको निर्णय होइन । उक्त मागले मकैको आपूर्ति र मूल्य स्थिरताप्रति उद्योग क्षेत्रको चिन्ता झल्काउँछ ।
नेपालमा कस्तो असर पर्न सक्छ ?
नेपालको पोल्ट्री तथा दाना उद्योगका लागि पनि भारतको मकै बजारमा हुने परिवर्तन चासोको विषय हो । नेपालमा दाना उत्पादनका लागि मकैको माग महत्त्वपूर्ण रहेकाले आयातित मकैको मूल्य बढेमा वा आपूर्ति प्रभावित भएमा उद्योगको लागत बढ्न सक्छ ।
तर भारतमा मकैको मूल्य बढेकै आधारमा नेपालमा पनि त्यही अनुपातमा मूल्यवृद्धि हुने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन । नेपालमा यसको वास्तविक प्रभाव मकैको आन्तरिक उत्पादन, आयातको परिमाण, आयात हुने देश, ढुवानी खर्च, भन्सार व्यवस्था र घरेलु बजारको माग तथा आपूर्तिमा निर्भर हुन्छ ।
भारतमा मकैको माग बढ्दै जाँदा नेपालले आफ्नो मकै उत्पादन र आपूर्ति व्यवस्थापनलाई थप प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ । स्थानीय उत्पादन वृद्धि, किसानलाई उत्पादनका लागि प्रोत्साहन, आयात व्यवस्थापनमा स्पष्टता र दाना उद्योगका लागि कच्चा पदार्थको नियमित उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ ।
दीर्घकालीन समाधान आवश्यक
मकैको मूल्यमा हुने उतारचढावबाट दाना उद्योगलाई जोगाउन उत्पादन र आपूर्तिको दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ । नेपालले मकैको उत्पादकत्व वृद्धि, उत्पादन लागत न्यूनीकरण, बजार सूचना प्रणालीको विकास तथा उपयुक्त वैकल्पिक कच्चा पदार्थको अनुसन्धानमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । तर वैकल्पिक कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्दा पशुपन्छीको पोषण आवश्यकता र उत्पादन क्षमतामा असर नपर्ने विषय सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
मकैको मूल्यवृद्धि केवल दाना उद्योगको समस्या होइन; यो समग्र पोल्ट्री मूल्य शृङ्खलासँग जोडिएको विषय हो । दाना महँगिँदा किसानको उत्पादन लागत बढ्न सक्छ, उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर हुन सक्छ र अन्ततः मासु तथा अण्डाको मूल्यमा समेत दबाब पर्न सक्छ । त्यसैले नेपालले भारतको बजार तथा नीतिगत परिवर्तनलाई नजिकबाट नियाल्दै आन्तरिक उत्पादन र आपूर्ति व्यवस्थापनमा समयमै ध्यान दिनु आवश्यक छ ।