नेपालको सांस्कृतिक राजधानीको रूपमा चिनिने भक्तपुर केवल मूर्त सम्पदाले भरिएको शहर होइन, यस शहरको आत्मा त्यहाँ पाइने परम्परागत परिकारहरूमा पनि जिवित छ। तीमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध र गर्वको प्रतीक बनेको परिकार हो “जुजु धौः”। नेपाल भाषामा यसको अर्थ हो “राजाको दही”। तर यो केवल एक मिठो दही होइन; जुजु धौः भक्तपुरवासीको आत्मगौरव, सांस्कृतिक पहिचान र पुस्ता–पुस्ताबाट जोगाइराखिएको मौलिक परम्परा हो।
इतिहास र उत्पत्ति
जुजु धौःको इतिहास मल्लकालीन भक्तपुरसँग गाँसिएको छ। एउटा जनश्रुति अनुसार, काठमाडौं उपत्यकाका तीन शहरहरू काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूबीच दही बनाउने प्रतियोगिता आयोजना गरिएको थियो। सो अवसरमा भक्तपुरका एक कारीगरले बनाएको दही स्वादमा अन्य सबैभन्दा उत्कृष्ट ठहरियो। राजाले त्यसलाई “राजाको दही” भनेर सम्मानपूर्वक नामाकरण गरे, जुन पछि जुजु धौःको रूपमा प्रसिद्ध भयो। त्यस दिनदेखि जुजु धौः भक्तपुरको गौरव बन्यो। परम्परागत सीप र साँचो स्वादको प्रतीक यो परिकार आजसम्म पनि त्यति नै श्रद्धाका साथ बनाइन्छ, जस्तै त्यो पुराना दिनहरूमा बनाइन्थ्यो।
त्यसैगरी त्यो बेलाका राजालाई समेत अति नै मन पर्ने दही भएकोले यसको नाम जुजु धौ: रहन गएको कथन पनि रहेको पाइन्छ ।
तयारी प्रक्रिया: परम्परागत सीप र माटोको भाँडो
जुजु धौः बनाउने विधि अत्यन्तै विशेष छ ,समय, सीप र धैर्यको पूर्ण उपयोग। सामान्य दहीभन्दा यसको बनावट, स्वाद र सौन्दर्य फरक हुन्छ।
मुख्य चरणहरू यसप्रकार छन्:
शुद्ध दूधको छनोट:
विशेषगरी ताजा र गाढा भैंसीको दूध प्रयोग गरिन्छ। पानी नहालिएको, शुद्ध दूध नै यसको पहिलो आधार हो।
दूध उमाल्ने:
मध्यम तापमा निरन्तर चलाउँदै दूधलाई बाक्लो बनाइन्छ। यस क्रममा कुनैपनि हतार नगरी, ध्यानपूर्वक उमालिन्छ।
झोल दही मिलाउने :
उमालेपछि दूधलाई सामान्य तापमा चिस्याइन्छ र त्यसमा झोल (पहिले जमाइएको विशिष्ट दही) मिसाइन्छ। यही झोलले दही जमाउने मुख्य भूमिका खेल्दछ।
माटोको भाँडोमा राख्ने:
मिश्रणलाई परम्परागत माटोको भाँडो “भेग” मा हालिन्छ। माटोले दूधको अतिरिक्त पानी सोस्ने हुँदा दही झन् गाढा र स्थिर बन्छ।
जमाउने प्रक्रिया:
भेगहरूलाई केही घण्टा (४–६ घण्टा) न्यानो स्थानमा राखिन्छ। मौसम अनुसार समय फरक हुन सक्छ। कुनै आधुनिक प्रविधि प्रयोग नगरी, दही प्रकृतिका साथ जमाइन्छ।
पस्किने शैली:
जुजु धौः कहिल्यै स्टील वा प्लास्टिकको भाँडोमा पस्किँदैन। सधैं भेगमै पस्किन्छ, जसले यसको मौलिक स्वाद र दृश्य सौन्दर्य दुबैलाई संरक्षण गर्छ।
स्वाद र विशेषता
जुजु धौःको सबैभन्दा मोहक पक्ष यसको मुलायम, गाढा र क्रीमजस्तो बनावट हो। न त यो अत्यधिक अमिलो हुन्छ, न नै पानीदार। यसको स्वाद मिठासयुक्त, सन्तुलित र प्राकृतिक हुन्छ, जसले एकचोटि चाखेपछि लामो समयसम्म सम्झनामा रहिरहन्छ।
सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व
नेवार समुदायमा जुजु धौः शुभताको प्रतीक मानिन्छ। विवाह, ब्रतबन्ध, पूजा, जात्रा, चाडपर्व वा नयाँ बालकको नामाकरण, कुनै पनि शुभ कार्य जुजु धौः बिना अधूरो मानिन्छ। बिस्केट जात्रादेखि इन्द्रजात्रासम्म, यो परिकारले सांस्कृतिक समारोहहरूमा मिठास मात्र होइन, परम्पराको गहिरो जरा पनि फैलाएको छ।
वर्तमान अवस्था र व्यवसायिक पक्ष
आज जुजु धौः भक्तपुरका प्रमुख बजारहरू टौमढी, दत्तात्रय, सुकुल ढोका, गोल्मढी, ब्यासी लगायतमा सजिलै पाइन्छ। धेरै परिवारहरू पुस्तौंपुस्तादेखि यही व्यवसायमा आबद्ध छन्। पर्यटकहरूका लागि पनि जुजु धौः एक अनिवार्य स्वाद अनुभव हो। आधुनिक बजारमा माग बढ्दै गएको छ, तर त्यससँगै परम्परागत विधि जोगाउने चुनौती पनि उभिएको छ।
निष्कर्ष
भक्तपुरको जुजु धौः केवल दही होइन। त्यो स्वादमा जमेको सम्पदा हो। त्यो परिकारमा बाँचिरहेको संस्कृति हो। यदि तपाईं भक्तपुर जानुहुन्छ भने, जुजु धौः अवश्य चाख्नुस्। किनभने त्यो स्वादले तपाईंलाई केवल मिठास दिँदैन, त्यो तपाईंलाई सयौं वर्ष पुरानो इतिहास र संस्कृतिसँग पनि जोड्दछ।
PC: Facebook