डेंगु एक प्रकारको भाइरसजन्य रोग हो जुन मुख्यतः एडीज प्रजातिको लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने गर्दछ। विशेष गरी मनसुनको समयमा पानी जम्ने स्थानमा लामखुट्टे बढ्दा डेंगुको संक्रमण तीव्र गतिमा फैलने गर्दछ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा डेंगुको संक्रमणले गम्भीर चुनौती प्रस्तुत गरेको छ।
नेपालमा डेंगुको स्थिति
नेपालमा डेंगुको पहिलो केस २०५१ सालमा चितवनमा रिपोर्ट गरिएको थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा डेंगु संक्रमण देशभर फैलिएको छ। विशेषगरी २०७९ सालमा मात्रै ५४ हजारभन्दा बढी संक्रमणका केस र ८ भन्दा बढी मृत्यु रिपोर्ट भएका थिए। काठमाडौँ उपत्यका, चितवन, धरान, बुटवल, हेटौंडा लगायतका शहरी क्षेत्रमा यसको प्रभाव गम्भीर रूपमा देखिएको छ।
डेंगुका लक्षणहरू
डेंगु संक्रमित व्यक्तिमा निम्न लक्षण देखिन सक्छन् :
उच्च ज्वरो (१०२°F भन्दा माथि)
टाउको दुख्ने
आँखाको पछाडि पीडा
मांसपेशी तथा जोर्नी दुख्ने
छालामा रातो डाबर देखिने
वान्ता वा वाकवाकी लाग्ने
गम्भीर अवस्थामा रगत जम्न नपाउने (Dengue Hemorrhagic Fever) जस्ता लक्षण देखिन्छ, जुन ज्यानका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ।
फैलिने कारणहरू
खुला पानीका ट्यांकी, टिन, भाँडो आदि लामखुट्टे बढ्ने स्थान बन्नु
जलवायु परिवर्तनका कारण लामखुट्टेको जीवनचक्रमा आएको परिवर्तन
शहरीकरण र जनघनत्वको वृद्धि
जनचेतनाको कमी र नियन्त्रण अभियानको प्रभावहीनता
नियन्त्रण र रोकथामका उपायहरू
लामखुट्टे बास बस्ने स्थान (स्ट्याग्नन्ट पानी) हटाउने
घर वरपर सफा राख्ने र नियमित फोहोर व्यवस्थापन गर्ने
लामखुट्टे भगाउने क्रिम, झुल, स्प्रे आदि प्रयोग गर्ने
संक्रमण भए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क राख्ने
स्थानीय सरकार र स्वास्थ्य संस्थाले जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने
सरकारी प्रयासहरू
नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय र स्थानीय तहहरूले हरेक वर्ष डेंगु नियन्त्रणका लागि अभियानहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन्। तर दिगो र समन्वययुक्त प्रयास अभावले डेंगु नियन्त्रणमा चुनौती कायमै छ।
निष्कर्ष
डेंगु नेपालमा मौसमी संक्रमणको रूप लिँदै जान थालेको छ। यसको दीर्घकालीन नियन्त्रणका लागि केवल स्वास्थ्य क्षेत्र होइन, जनसहभागिता, स्वच्छता संस्कृति, तथा सरकारको ठोस रणनीति आवश्यक छ। सचेतना र सहयोगमार्फत मात्र डेंगु नियन्त्रण सम्भव छ।